چارچوب مفهومی مرحله اول (مرحله تشخیص): مرحله اول در شرح خدمات نوین طرح‌های جامع شهری، مرحله «تشخیص مسائل و ظرفیت‌ها» و «تدوین دستور کار توسعه فضایی» است. هدف اصلی در این گام، گذار از برنامه‌ریزی یک‌جانبه کالبدی به سمت شناخت مسئله‌محور، زمینه‌گرا و اتکا بر دانش بومی و تجربه زیسته شهروندان است. فرآیند مشارکت در این مرحله پایه و اساس کل طرح جامع را تشکیل می‌دهد تا چشم‌انداز شهر بر پایه اولویت‌های واقعی جامعه محلی شکل گیرد.
۰
🗺️ نمای کلی گام‌های ۴ گانه اجرایی مشارکت محلی
⚙️
گام‌های ۴ گانه اجرایی مشارکت محلی در مرحله اول
گام ۱
آماده‌سازی نهادی و نگاشت ذی‌نفعان
Stakeholder Mapping
شناسایی · ماتریس مندلو · گروه‌های بی‌صدا
گام ۲
سنجش و گردآوری داده‌ها
Quantitative & Qualitative
PPGIS · Walkshops · کارگاه‌ها · مصاحبه
گام ۳
تلفیق، تحلیل و انطباق بر ۹ نظام
Spatial Analysis & Integration
Heatmap · دانش بومی · نظام‌های ۹گانه
گام ۴
تدوین دستور کار و میثاق مشترک
City Agenda & Shared Covenant
چشم‌انداز · ماموریت · اولویت راهبردی
گام ۱: آماده‌سازی نهادی، سازماندهی و نگاشت ذی‌نفعان
Stakeholder Mapping
شناسایی ساختاریافته کنشگران در ۴ گروه اصلی
دسته‌بندی کلیه ذی‌نفعان شهر در ۴ گروه اصلی منطبق بر جدول شماره ۱ دستورالعمل مشارکت:
- ۱. جامعه مدنی و نهادهای مردمی: دانشگاهیان، سمن‌ها، هیئت‌امنای مساجد، اصناف حرفه‌ای
- ۲. بخش خصوصی: توسعه‌گران، سرمایه‌گذاران، مالکان و کسبه محلی
- ۳. شهروندان و گروه‌های بی‌صدا: زنان سرپرست خانوار، کودکان و نوجوانان، سالمندان، افراد دارای معلولیت و ساکنان سکونتگاه‌های غیررسمی
- ۴. بخش عمومی و حاکمیتی: شهرداری، شورای شهر، راه و شهرسازی و دستگاه‌های خدمات‌رسان
تحلیل قدرت-منفعت (ماتریس مندلو)
امتیازدهی به دو شاخص «قدرت/نفوذ قانونی و مالی» و «میزان منفعت/اثرپذیری» و جانمایی ذی‌نفعان در ۴ زون کلیدی جهت تعیین استراتژی تعامل:
میزان قدرت / نفوذ (Power) ▲
۲
جلب رضایت — تصمیم‌گیرندگان محتاط
نهادهای حاکمیتی، دستگاه‌های نظارتی و نظامی
۱
هم‌تصمیمی — بازیگران کلیدی
شهرداری، راه و شهرسازی، مالکان بزرگ اراضی
۴
اطلاع‌رسانی — مخاطبان عمومی
شهروندان عبوری، اصناف غیرمرتبط
۳
توانمندسازی — گروه‌های بی‌صدا
ساکنان بافت فرسوده، زنان سرپرست، معلولان، کم‌درآمدها
میزان منفعت / اثرپذیری (Interest) ►
طراحی الگوی تعامل با گروه‌های بی‌صدا
هدف: تعیین بسترهای اختصاصی با آستانه ورود پایین (Low Threshold) جهت رفع موانع مشارکت اقشار محروم و تضمین حضور واقعی آنان در فرآیند.
گام ۲: سنجش و گردآوری داده‌ها با ابزارهای ترکیبی کمی و کیفی
Quantitative & Qualitative Tools
۱. روش‌ها و ابزارهای کمی (Quantitative Tools)
-
پرسش‌نامه‌های آنلاین نقشه-محور (PPGIS / Maptionnaire):
- رسم نقطه (Map Places): برای جانمایی دقیق نقاط حادثه‌خیز، کمبود خدمات، یا فضاهای باارزش محله توسط مردم
- رسم خط (Map Routes): برای ترسیم آنلاین مسیرهای پیاده‌روی روزانه، شریان‌های ناامن یا شبکه‌های حمل‌ونقل ترجیحی
- رسم پلیگون (Map Areas): برای مشخص‌کردن بافت‌های فرسوده، محدوده‌های نیازمند بازآفرینی یا لکه‌های فضای سبز
- پیمایش‌های آماری با نمونه‌گیری نماینده: توزیع آنلاین و میدانی پرسش‌نامه‌های ساختاریافته جهت سنجش نرخ رضایتمندی و اولویت‌بندی مشکلات کالبدی-اجتماعی
- ماژول بودجه‌ریزی جغرافیایی (Geobudgeting): تخصیص تعاملی اعتبار فرضی به پروژه‌های مختلف روی نقشه توسط شهروندان جهت استخراج وزن واقعی مطالبات
۲. روش‌ها و ابزارهای کیفی (Qualitative Tools)
- مصاحبه‌های ساختاریافته و نیمه‌ساختاریافته: گفتگو با مطلعین کلیدی، معتمدین محل، شورایاران و فعالان اجتماعی جهت کشف ریشه‌ای مسائل
- کارگاه‌های تسهیل‌گری محلی (Facilitated Workshops): برگزاری نشست‌های مسئله‌یابی گروهی در مساجد، مدارس و مراکز محلات جهت بحث آزاد و الگوی درخت مسئله
- پیمایش‌های پیاده‌مداری میدانی (Walkshops): بازدید میدانی گروهی با حضور هم‌زمان مردم، معلولان، زنان و برنامه‌ریزان برای شناسایی مستقیم چالش‌های کیفی معابر در حین حرکت
- جمع‌سپاری حافظه و هویت مکان‌مند: ثبت خاطرات جمعی و ارزش‌های فرهنگی محلات روی نقشه جهت حفاظت از هویت شهر
گام ۳: تلفیق داده‌ها، تحلیل مکان‌مند و انطباق بر نظام‌های ۹ گانه
Spatial Analysis & Integration
انطباق بر نظام‌های ۹ گانه مطالعاتی
ارجاع خودکار و طبقه‌بندی داده‌های مردمی به لایه‌های تحلیلی ۹ گانه مطالعات شهری:
- نظام ۱: طبیعی و محیط‌زیست
- نظام ۲: اسکان و مسکن
- نظام ۳: جمعیت
- نظام ۴: اقتصاد شهری
- نظام ۵: بازار زمین
- نظام ۶: زیرساخت و ترافیک
- نظام ۷: سکونتگاه‌های غیررسمی
- نظام ۸: فضایی-کالبدی
- نظام ۹: مدیریتی-مالی
تولید نقشه‌های حرارتی (Heatmaps)
استخراج زنده تراکم مطالبات محله‌ای و تحلیل فضایی داده‌های کیفی و کمی جهت ارزیابی شواهد‌محور (Evidence-Based).
تلفیق دانش بومی با اسناد رسمی
هم‌پوشانی داده‌های تجربی شهروندان با نقشه‌های رسمی تراکم و کاربری اراضی جهت تشخیص ناهمخوانی‌ها (Gap Analysis).
گام ۴: تدوین «دستور کار مصوب» و صورت‌بندی میثاق مشترک
City Agenda & Shared Covenant
تصویرسازی آینده و تعیین ماموریت شهر
برگزاری جلسات آینده‌نگاری مشارکتی جهت تدوین بیانیه چشم‌انداز اولیه.
اولویت‌بندی موضوعات راهبردی
دستیابی به اجماع نسبی ذی‌نفعان بر روی مسائل اصلی شهر (ترافیک، فرسودگی، کمبود خدمات و...).
تنظیم سند دستور کار (City Agenda)
تدوین میثاق مشترک کنشگران شامل اهداف، ماموریت‌ها و اولویت‌های توسعه فضایی که مبنای ورود به مرحله دوم طرح جامع قرار می‌گیرد.
📦
خروجی‌های الزامی و الزام‌آور مرحله اول
۱
سند گزارش تشخیص
Diagnostic Report: شامل تحلیل یکپارچه وضعیت موجود و تلفیق مطالعات نظام‌های ۹ گانه با داده‌های تجربی مردم.
۲
سند دستور کار مصوب
City Agenda: شامل چشم‌انداز، ماموریت و اولویت‌های راهبردی مصوب برای توسعه فضایی شهر.
۳
سند پشتیبان مستندسازی مشارکت
شامل شناسنامه کامل ذی‌نفعان، ماتریس قدرت-منفعت، گزارش کارگاه‌ها، کدهای پیگیری ۱۶ رقمی و جدول رد/قبول نظرات با ذکر دلایل مستند کارشناسی.
✅
نتیجه نهایی: این ۳ سند خروجی به عنوان مدارک پشتیبان رسمی مرحله اول طرح جامع به دبیرخانه شورای راهبری تحویل داده می‌شوند و شرط لازم برای ورود به مرحله دوم (تدوین سناریوها و چشم‌انداز) محسوب می‌گردند.